AI trong giáo dục: xây quy tắc lớp học cùng học sinh

“Cô bảo được dùng AI hỗ trợ mà?” Một bạn hỏi sau khi bài bị trả lại. Bạn ấy đã nhờ chatbot viết dàn ý, viết luôn đoạn mở đầu, rồi sửa vài chữ. Trong khi đó, cô chỉ định cho lớp hỏi nghĩa của những từ chưa hiểu.

Tình huống giả định này có một vấn đề rất đời: hai bên dùng cùng chữ “hỗ trợ”, nhưng hiểu khác nhau. Nếu chỉ nhắc học sinh dùng công cụ có trách nhiệm, đến lúc chấm bài vẫn dễ tranh cãi.

Quy tắc dùng AI trong lớp cần nói rõ ba việc: bài này luyện kỹ năng gì, phần nào học sinh phải tự làm và dùng công cụ thì ghi lại ra sao. Có thể cùng học sinh bàn cách áp dụng, trong phạm vi quy định của trường.

Bắt đầu từ điều bài tập muốn dạy

Giả sử lớp được giao viết một đoạn tiếng Anh giới thiệu khu phố. Nếu mục tiêu là luyện đặt câu, việc nhờ chatbot viết cả đoạn sẽ bỏ qua đúng phần cần tập. Bản nộp trôi chảy hơn, nhưng giáo viên chưa biết học sinh có tự viết được không.

Hướng dẫn có thể cụ thể thế này: “Em tự viết bản đầu. Em được hỏi nghĩa từ mới. Em không dùng công cụ viết lại toàn bộ đoạn trước khi nộp”. Học sinh đọc xong sẽ biết bắt đầu ở đâu và chỗ nào cần dừng.

Ở bài khác, giáo viên muốn lớp học cách kiểm tra nguồn. Khi đó, việc dùng AI gợi ý từ khóa có thể nằm trong hoạt động, nếu trường cho phép. Phần cần tự làm là mở tài liệu, đọc nội dung và giải thích vì sao chọn nguồn ấy.

Vì thế, nên ghi phạm vi dùng công cụ ngay trên từng đề. Đừng trông chờ lớp nhớ một lời dặn từ đầu học kỳ. Khi giao bài nhóm, cũng cần nói rõ quy tắc áp dụng cho cả nhóm hay từng phần đóng góp.

Dùng tình huống để thử xem quy tắc có rõ không

Thay vì đọc một trang nội quy, thử đưa ba tờ giấy nhỏ. Tờ thứ nhất: hỏi nghĩa một từ. Tờ thứ hai: nhờ sửa toàn bộ đoạn văn. Tờ thứ ba: lấy nguyên câu trả lời để nộp. Cho nhóm chọn việc nào phù hợp với bài đang học và giải thích.

Nếu nhóm này đồng ý, nhóm kia phản đối, hãy nghe lý do trước. Có thể câu “được sửa lỗi” đang quá rộng. Sửa một lỗi chính tả khác với thay cấu trúc của cả đoạn. Chính chỗ bất đồng sẽ chỉ ra điều giáo viên cần viết rõ hơn.

Thêm một tình huống hơi khó: học sinh hỏi AI về tài liệu, nhận được tên sách rồi đưa thẳng vào danh mục tham khảo. Câu hỏi cho lớp là: bạn đã đọc cuốn sách chưa? Nếu chưa, tên sách do công cụ đưa ra chưa đủ để trở thành nguồn cho bài.

Chốt lại bằng ví dụ đúng với môn học. Lớp không cần một cuộc tranh luận xem AI tốt hay xấu nói chung. Các em cần biết tối nay làm bài thế nào cho đúng yêu cầu.

Ghi cách dùng AI ngắn gọn và rõ ràng

Phần khai báo có thể chỉ cần hai câu: “Em dùng công cụ để hỏi nghĩa ba từ. Em tự viết đoạn văn và tự chọn ví dụ”. Cách ghi ấy cho giáo viên thấy công cụ tham gia ở đâu, học sinh chịu trách nhiệm phần nào.

Nếu bài cho phép dùng AI gợi ý dàn ý, có thể yêu cầu thêm một câu về điều đã sửa: “Em bỏ ý về giao thông vì không liên quan tới chủ đề”. Đây cũng là dịp để học sinh giải thích lựa chọn của mình.

Không phải hoạt động nào cũng cần nộp toàn bộ lịch sử trò chuyện. Chỉ yêu cầu phần đủ để hiểu cách làm, theo hướng dẫn của trường. Một bản chat dài có thể chứa thông tin riêng không liên quan đến bài tập.

Quan trọng là khai báo không tự động biến mọi cách dùng thành hợp lệ. Nếu đề yêu cầu tự viết, ghi “em nhờ AI viết hộ” vẫn không đáp ứng đề. Hãy nói rõ điều này trước khi giao bài để tránh hiểu nhầm.

Bảo vệ thông tin của học sinh

Trước khi đưa một ứng dụng vào hoạt động lớp, giáo viên cần kiểm tra điều kiện sử dụng, yêu cầu độ tuổi và cách xử lý dữ liệu theo quy trình của trường. Đừng để học sinh tự đăng ký vội chỉ vì hôm nay cả lớp cần thử một tính năng.

Hướng dẫn của UNESCO về AI tạo sinh trong giáo dục đặt trọng tâm vào con người, bảo vệ dữ liệu và việc đánh giá mức phù hợp của công cụ. Đây là tài liệu tham khảo để đặt câu hỏi, không thay cho quy định tại trường.

Với một bài tập thử prompt, dùng nhân vật và thông tin giả là đủ. Không cần tải bảng điểm, ảnh học sinh hay câu chuyện gia đình thật lên chatbot. Nếu dùng bài mẫu, nên chọn tài liệu đã được phép sử dụng.

Cũng cần có phương án cho học sinh không có thiết bị hoặc tài khoản phù hợp. Chẳng hạn, cả lớp cùng phân tích một câu trả lời do giáo viên chuẩn bị. Điểm số nên phản ánh việc học, không phụ thuộc bạn nào mua được gói công cụ tốt hơn.

Khi nghi ngờ, trao đổi về cách làm

Một đoạn văn bỗng khác giọng thường ngày có thể khiến giáo viên muốn hỏi thêm. Nhưng hãy bắt đầu bằng quá trình: “Em tìm ý này ở đâu?”, “Vì sao em chọn ví dụ này?”. Câu hỏi cụ thể giúp hiểu bài hơn lời kết luận ngay rằng học sinh đã gian lận.

Nếu việc lưu bản nháp đã được hướng dẫn từ trước, cùng xem các lần sửa. Học sinh có thể giải thích đoạn nào viết trước, đoạn nào đổi sau. Đừng biến việc hỏi bài thành cuộc truy tìm một câu thú nhận bằng mọi giá.

Khi có bằng chứng vi phạm, xử lý theo quy định nhà trường. Nếu vấn đề bắt nguồn từ hướng dẫn mơ hồ, cần làm rõ cho cả lớp. Những trường hợp tương tự nên được xử lý nhất quán để học sinh hiểu điều gì được mong đợi.

Một ví dụ cho buổi sinh hoạt lớp

Có thể dành một phần buổi sinh hoạt cho bài giới thiệu khu phố nói trên. Giáo viên đưa ra một bản nháp ngắn với vài lỗi quen thuộc, rồi hỏi: công cụ được giúp ở bước nào nếu mục tiêu là luyện đặt câu?

Một nhóm đề xuất hỏi nghĩa từ. Nhóm khác muốn nhờ giải thích lỗi nhưng vẫn tự sửa. Giáo viên đối chiếu từng đề xuất với mục tiêu và quy định của trường, sau đó viết lại hướng dẫn bằng vài câu dễ hiểu.

Cuối hoạt động, cho một bạn đọc hướng dẫn rồi kể lại cách mình sẽ làm bài ở nhà. Nếu bạn vẫn không biết có được nhờ viết mở đầu hay không, quy tắc cần sửa tiếp. Đây là cách kiểm độ rõ ngay trước khi cả lớp bắt tay làm.

Quy tắc cần được thử rồi cập nhật

Sau lần nộp đầu, hỏi lớp chỗ nào còn khó áp dụng. Có thể học sinh hiểu giới hạn nhưng chưa biết ghi cách dùng công cụ. Lúc ấy, thêm một mẫu khai báo sẽ hữu ích hơn thêm một lời nhắc chung về trung thực.

Một bộ quy tắc tốt giúp học sinh biết việc cần tự làm và dám hỏi khi chưa rõ. Dù ứng dụng thay đổi, đích đến vẫn là bài nộp thể hiện được điều các em đã học, chứ không chỉ trông đẹp hơn nhờ công cụ.